Door: Maarten Koning (Landelijk Voorzitter), Ilja Boelaars (Landelijk Bestuurslid) en Gijsbert Werner (Voormalig Portefeuillehouder Onderwijs).

Het hoger onderwijs stond de afgelopen weken op zijn kop door de voorgenomen plannen van het kabinet om de langstudeerder financieel flink aan te pakken met een collegeldverhoging. Het vrijgekomen geld zou worden ingeboekt als bezuiniging. Studenten riepen moord en brand, maar wat ontbrak in de discussie was een concreet alternatief. De oplossing ligt echter voor het oprapen: het sociaal leenstelsel. Een ruime meerderheid in de Tweede Kamer (VVD-PvdA-D66-GL) is hier voorstander van. Deze maatregel levert vele malen meer geld op dan de langstudeerboete en heeft bovendien geen last van een aantal vervelende bijwerkingen.

Het kabinet staat voor een schier onmogelijke uitdaging. De onderwijsambities torenhoog: bij de vijf  best ontwikkelde kenniseconomiën in de wereld horen. Tegelijkertijd zijn de middelen zo beperkt dat strenge bezuinigingen noodzakelijk zijn. In dat licht is de boete voor langstudeerders die Staatssecretaris Zijlstra voorstelt begrijpelijk. Meer (financiële) verantwoordelijkheid bij student en instelling moet er toe leiden dat onderwijsgeld efficiënter wordt benut. Het schrikbeeld van de jarenlang feestende student die zakken met subsidiegeld kost moet afgelopen zijn.

Het plan werkt in de praktijk echter onrechtvaardig uit. Wanneer studenten te lang over hun opleiding doen, bestraft de overheid ook de onderwijsinstelling met een boete van 3.000 euro. Universiteiten en HBO’s verliezen hierdoor gezamenlijk 140 miljoen euro per jaar. De besturen van deze instellingen zullen onder deze gigantische financiële druk hogere afstudeerrendementen eisen van hun onderwijzend personeel. We moeten niet vreemd opkijken als het gevolg is dat tentamens langzaam  makkelijker worden en studenten eenvoudiger hun diploma krijgen. Onbedoeld stimuleert de overheid de uitverkoop van ons hoger onderwijs.

Dit desastreuze effect mag nooit geaccepteerd worden in ruil voor ‘slechts’ 370 miljoen euro aan bezuinigingen. Het is onbegrijpelijk dat de Tweede Kamer deze maatregel accepteert terwijl er een meerderheid is voor een alternatief dat méér geld oplevert en geen last heeft van de nare bijwerkingen: invoering van een sociaal leenstelsel.

Louter door ingeschreven te staan krijgen uitwonende studenten op dit moment per jaar ruim 3.000 euro basisbeurs op hun rekening bijgeschreven. Dit geld wordt opgebracht door alle Nederlandse belastingbetalers, ook door de lagere inkomens. Dit is zeer onrechtvaardig. Hogeronderwijsstudenten hebben gemiddeld een fors privé-rendement bij het volgen van hun opleiding. Studeren is een hele verstandige investering in jezelf. Over hun hele loopbaan verdienen afgestudeerde studenten honderdduizenden euro’s meer dan diegenen zonder diploma. In dit licht is het niet meer dan normaal dat studenten een kleine bijdrage leveren aan deze investering. In het huidige systeem dragen de zwakke schouders van nu de lasten van de sterke schouders van de toekomst. Daar is niks solidairs of sociaals aan.

Een sociaal leenstelsel zou een veel eerlijkere verdeling van de lasten en baten van het hoger onderwijs bewerkstelligen. De Jonge Democraten stellen voor het huidige stelsel van studiefinanciering te vervangen door een ruimhartig sociaal leenstelsel. Studenten betalen daarin na afloop van hun studie, mits zij een redelijk inkomen genieten, het geleende bedrag terug tegen een gematigde rente. Indien door omstandigheden het toekomstig inkomen laag is, wordt de schuld kwijtgescholden. Leenangst is op deze manier niet aan de orde. Immers, elke student weet dat hij alleen terug betaalt als hij daartoe in staat is. Toegankelijkheid wordt zo ook in dit systeem gegarandeerd.

Op dit moment geeft de overheid per jaar 2,4 miljard euro uit aan de basisbeurs, OV-vergoeding en aanvullende beurs voor studenten. Dit bedrag kan geheel worden omgezet in leningen. Omdat het sociale leningen zijn, zal een deel van de leningen niet worden terugbetaald en betaalt de overheid een deel van de rente. De totale besparing zal echter nog steeds ruim boven de 1,5 miljard per jaar liggen. Dit is voldoende om de geplande bezuiniging op langstudeerders te dekken (370 miljoen). Er komt bovendien een flink extra budget vrij om de broodnodige kwaliteitsimpuls aan ons hogeronderwijs te geven. Alleen op deze manier zal het het kabinet onze hoge onderwijsambities waar kunnen maken. Want dat is de echte uitdaging die dit Kabinet aan zou moeten gaan: investeren in de kwaliteit van onderwijs.

De Jonge Democraten willen de Tweede Kamer nog eens herinneren dat zij een meerderheid voor dit voorstel herbergt. Wij vinden het onacceptabel dat, terwijl een meerderheid in de Kamer voor is, het Kabinet toch een halve maatregel gaat uitvoeren die opnieuw dodelijke bijwerkingen heeft voor de kwaliteit van onze hogeronderwijsdiploma’s.

Dit artikel verscheen oorspronkelijk onder de titel: "De studiefinanciering mag best worden afgeschaft" in NRCNext van 23 december 2010.